موزه مکانی است که در آن آثار ارزشمندی را که از گذشتگان برایمان به یادگار مانده، به نمایش درآمده است. هدف موزه‌ها گردآوری آثار تاریخی، پژوهشی و به نمایش گذاشتن آنها در انظار عمومی به منظور بررسی و بهره‌مندی معنوی از آنهاست و تبریز از جمله شهرهایی است که دارای موزه‌های متنوع و با موضوعات تخصصی مختلف میباشد و از بابت کثرت موزه‌ها نسبت به اکثر شهرهای ایران در رتبه بالاتری قرار دارد. در این فصل موزه های تبریز را خدمتتان معرفی خواهیم کرد.
موزه آذربایجان
«موزه آذربایجان از جمله مهمترین موزه‌های ایران و موزه های تبریز است که در آن آثار مربوط به هزاره‌های پیشین تا دوره اسلامی به معرض نمایش درآمده است. این موزه دارای سه سالن هشتصد متری است که بعدها در طبقه اول سالن جدیدی جهت نمایش سکه و مهرهای قدیمی ایران به آن افزوده گشت. در سالن همکف بازدید کنندگان شاهد یادگاری‌هایی از دوران پیش از تاریخ و حکومت‌های پیش از اسلام ایران هستند.
کهن‌ترین آثار موجود در این بخش مربوط به ابزارآلات شکار از جنس اُبسیدیَن متعلق به پیش از تاریخ میباشد، همچنین مجموعه‌ای کوچک از سفال‌های تپه اسماعیل‌آباد مربوط به هزاره پنجم قبل از میلاد، سنگ‌های منقش به تصاویر حیوانات، گل و گیاه مربوط به هزاره سوم قبل از میلاد که از جیرفت کرمان کشف شده‌اند، مجسمه الهه زن متعلق به هزاره اول قبل از میلاد، به دست آمده از رستم‌آباد در شمال ایران یکی دیگر از آثار برجسته این بخش به شمار می‌رود و یادگار برجسته‌ای که در این بخش در معرض دید علاقمندان گذاشته شده است شامل یک ویترین طراحی شده جهت نمایش اجساد یک زن و مرد تدفین شده مربوط به هزاره اول قبل از میلاد میباشد.
این اجساد که در کاوش‌های علمی 1378 در محوطه مسجد کبود کشف شده‌اند، در واقع بخشی از یک قبرستان سه هزار ساله به شمار می‌رود که به دلیل استثنائی بودن آن به موزه آذربایجان منتقل شده‌اند. در منتهی‌الیه سالن بر روی دیوار سنگ بسم الله که یکی از نادرترین آثار هنری ایران محسوب می‌شود نصب گردیده است. این سنگ از پنج قسمت تشکیل شده است، چهار قسمت آن قاب اثر و یک قسمت آن متن اثر است که تمام سطوح سنگ توسط هنرمند ایرانی (محمدعلی قوچانی حجاری شده است) در سالن طبقه اول در امتداد آثار تمدن‌های باستانی ایران به دوره اسلامی می‌رسیم.
قدیمی‌ترین اشیاء این دوران از قرن چهارم هجری و آثار بجای مانده از تمدن نیشابور که شاخصه آنها به کارگیری لعاب سفید نقش و نگارهایی با محتوای اسلامی و استفاده از خط کوفی است، آغاز می‌گردد و به دوره قاجار منتهی می‌گردد، از دیگر آثار برجسته این بخش میتوان به ظروف سفالی دوره ایلخانی با نقش و نگارهای متنوع اشاره داشت.
قفل رمزی مربوط به اواخر قرن ششم هجری قمری نیز یکی دیگر از یادگارهای قابل ذکر در این بخش به شمار می‌رود، در سالن جدیدالتأسیس این قسمت، موزه آذربایجان اقدام به نمایش قدیمی‌ترین سکه‌های ضرب شده در گستره‌ی جغرافیایی ادوار مختلف تاریخ ایران کرده است. این سکه‌ها از دوره هخامنشی تا حکومت قاجاریه را شامل می‌شوند، همچنین نمونه‌ای از نادرترین و زیباترین مهرهای قدیمی در این بخش در کنار سکه‌ها دیده می‌شود.
طبقه زیرزمین موزه آذربایجان از سال‌های گذشته محل نمایش و نگهداری مجسمه‌های نفیس و ارزنده‌ای است که توسط مجسمه‌ساز شهیر تبریزی آقای احد حسینی خلق شده‌اند. موضوع این مجسمه‌ها نگاه عمیق هنرمند به سرگذشت انسان و خلق و خوی او در طول تاریخ به خصوص در قرن بیستم میلادی میباشد. جدیدترین قسمت موزه آذربایجان بخش سنگ نگاره‌های قدیمی میباشد که متعلق به ادوار مختلف تاریخی است. در این بخش سنگ قبرهایی از دوران مختلف اسلامی انتخاب و به نمایش گذاشته شده است. همچنین قوچ‌های سنگی، پیکره‌های انسانی و نمونه‌هایی از سنگ‌های کتیبه‌دار در این قسمت به چشم می‌خورد. این موزه در خیابان امام خمینی، جنب پارک خاقانی و مسجد کبود واقع شده است».
موزه ادبی استاد شهریار
این موزه در خانه استاد شهریار شاعر شهیر ایرانی ایجاد شده است. قدمت این خانه به دوره پهلوی دوم باز می‌گردد و در آن وسایل شخصی استاد شهریار شامل کتاب‌ها، عکس‌ها، نامه‌ها، لوازم‌التحریر، انواع یادبودها و هدایای داخلی و خارجی به همراه لوازم زندگی این شاعر تبریزی به نمایش گذاشته شده است. موزه ادبی استاد شهریار در خیابان مقصودیه واقع شده است.
موزه ارامنه
این موزه تحت نظارت خلیفه‌گری ارامنه آذربایجان اداره می‌شود. در این موزه انواع کتاب‌های چاپی و خطی بسیار کمیاب، نشان‌ها، صلیب‌ها و سایر وسایل مرتبط با ارامنه به نمایش درآمده است. از مهمترین مواردی که در این موزه به نمایش درآمد، میتوان به «صندلی منبت‌کاری شده و عصای اسقف اعظم، کتاب ذخیره‌ی خوارزمشاهی، خمسه نظامی و…» اشاره کرد. این موزه در میدان نماز و در محل کلیسای مریم مقدس قرار دارد.
موزه استانداری
موزه استانداری در محل کاخ استانداری ایجاد شده است. این موزه در چند بخش هدایا، تابلوهای تصاویر والیان و استانداران آذربایجان‌شرقی از ابتدا تاکنون، هدایای استانداران سایر استان‌ها و مقامات خارجی تشکیل یافته است، این موزه در محل کاخ استانداری واقع در میدان شهدا جنب بانک ملی مرکزی میباشد.
موزه استاد بهتونی
در این موزه آثار استاد بهتونی شامل مجسمه‌های میوه‌جات، خشکبار، حبوبات، تنقلات، شیرینی‌ها، غذاهای آذربایجانی و… به نمایش درآمده است. آدرس این موزه واقع در پارک باغ گلستان، روبروی هنرستان وحدت میباشد.
موزه پست
این موزه در خانه تاریخی مجتهدی تبریز ایجاد شده است و در آن تمبرهای کمیاب گوناگون، وسایل و لوازم پست و تلگراف به نمایش درآمده است. این موزه در خیابان جمهوری اسلامی مابین میدان شهدا و دانشسرا در خانه مجتهدی واقع شده است.
پارک موزه دفاع مقدس
در این موزه وسایل شخصی سرداران و رزمندگان جنگ ایران و عراق و ده هزار قطعه عکس دفاع مقدس نگهداری می‌شود.
موزه تاریخ طبیعی
این موزه در محل سازمان محیط‌زیست استان آذربایجان‌شرقی ایجاد شده است. در این موزه انواع پیکرهای تاکسیدرمی شده، انواع حیوانات، خزندگان، پرندگان که برخی از آنها متعلق به گونه‌های نادر هستند به نمایش درآمده است. موزه تاریخ طبیعی در چهارراه آبرسان، اداره محیط‌زیست استان آذربایجان‌شرقی واقع شده است.
موزه خودرو
یکی از جذایترین موزه های تبریز، میتوان به موزه خودرو اشاره کرد. این موزه با تلاش 40 ساله جناب آقای خلیل غفاری اولین مجموعه‌دار خودروهای قدیمی در تبریز ایجاد شده است. «در این موزه خودروهای به نمایش درآمده از مدل‌های بنز، فورد، بیوک، شورلت، فولکس واگن، دوج و… اشاره کرد». قدیمی‌ترین خودرو این مجموعه یک دستگاه خودرو مربوط به سال 1936 میلادی میباشد. «از ویژگی شاخص این مجموعه داشتن شجره معتبر برای هر کدام از خودروهاست که بخش اعتبار عمده این خودروها مربوط به صاحبان شاخص و مشهور آنهاست و در این زمینه میتوان به خودروهای کلنل پسیان، بهروز وثوقی، استاد شهریار، خلیفه کل ارامنه اصفهان، خان علمدار جلفا، خان ماکو و… اشاره کرد». این موزه در کیلومتر 10 جاده تهران واقع شده است.
موزه سنجش
این موزه که در واقع اولین موزه تخصصی سنجش در ایران میباشد در خانه قدیمی سلماسی (متعلق به دوره قاجار) ایجاد شده است. «در موزه سنجش انواع ادوات مقیاس توزین، از قبیل ساعت، ترازوهای ظریف زرگری، تاقپان‌های بزرگ میادین بار مربوط به قرن گذشته، سنگ وزنه‌ها و پیمانه‌های نفتی، وسایل مربوط به علم نجوم و اخترشناسی مانند اسطرلاب و کره سماوی، ابزارهای سنجش مربوط به علم هواشناسی و قطب‌نماها و سایر مقیاس‌های دیگر به نمایش گذاشته شده است». این مجموعه از موزه های تبریز در خیابان مقصودیه، بن‌بست سلماسی واقع شده است.
موزه سفال
این موزه در خانه تاریخی علوی (متعلق به دوره قاجاریه) ایجاد شده است، موزه سفال از بخش‌های مختلف شامل صنایع‌دستی سفالی تبریز، نمایشگاه آثار سفالگران تبریزی و نمایش مراحل گوناگون سفالگری به صورت زنده تشکیل یافته است. این موزه در خیابان شمس تبریزی، ایستگاه گرو واقع شده است.
موزه شهرداری
این موزه در ساختمان کاخ شهرداری تبریز ایجاد شده و اولین موزه شهرداری کشور میباشد و یکی از موزه های تبریز با محوریت فرش میباشد. موزه در سه طبقه ایجاد شده و دارای تالارهای مختلفی است که در هر یک از آنها اشیاء و وسایل تخصصی به نمایش درآمده است. مانند تالار فرش که در آن «فرش‌ها و قالی‌هایی با قدمت 110 سال به نمایش درآمده است، 12 تخته فرش موجود در این مجموعه فرش‌هایی است که از زمان تأسیس عمارت شهرداری تا سال 1320 به دستور ارفع‌الملک جلیلی (شهردار وقت) بافته شده و به اتمام رسیده است». همچنین از آثار شاخص این تالار میتوان به فرش خانه پروین اعتصامی (شاعره شهیر تبریزی) و بزرگترین فرش ایستاده جهان اشاره کرد.
در دیگر تالارها انواع دوربین‌های قدیمی، هدایای مقامات خارجی به شهرداران تبریز، کتب خطی و چاپ سنگی، وسایل آتش‌نشانی، اسناد قدیمی شهرداری، چینی‌آلات و اسناد مربوط به شهر تبریز جمع‌آوری و در معرض دید قرار گرفته است. این موزه در میدان ساعت، عمارت شهرداری واقع شده است.
موزه شهدای آذربایجان‌شرقی
این موزه در یک بنای قدیمی ایجاد شده است و در آن بیش از 4000 اثر متعلق به 739 شهید و ایثارگر (هشت سال جنگ تحمیلی) گردآوری شده است.
از آثار شاخص به نمایش درآمده در این موزه میتوان به لوازم شخصی تعدادی از فرماندهان شهید جنگ، از جمله وسایل شخصی شهید مرتضی یاغچیان اشاره کرد، که شامل لباس‌های نظامی، مدارک و کلت کمری میباشد.
در موزه شهدا، در کنار وسایل به نمایش درآمده، گالری عکس نیز با موضوع جنگ هشت ساله ایران و عراق برپا شده است.
از دیگر آثار مهم این موزه میتوان به خودروی سرلشکر شهید حسن شفیع‌زاده اشاره کرد (آن شهید بزرگوار داخل همین خودرو به شهادت رسیدند) این خودرو مقابل ساختمان موزه در وسط مجموعه قرار گرفته است. موزه شهدای آذربایجان‌شرقی، در بلوار استاد شهریار، ابتدای خیابان گلکار قرار گرفته است.
موزه شهدای 27 دی دانشگاه تبریز
«در موزه شهدای دانشگاه تبریز، عکس، وصیت‌نامه و دست‌نوشته‌های 22 شهید بمباران 27 دی 1365 دانشکده فنی به نمایش گذاشته شده است».
موزه صدا
این موزه که نخستین موزه تخصصی صدا در کشور است در محل خانه امیر پرویز (مربوط به دوره پهلوی اول) ایجاد شده است. از جمله موزه های تبریز که اشیای مرتبط با صدا و آلات و ادوات موسیقی که طی سه دهه توسط جناب آقای حسین ساجدی جمع‌آوری و به نمایش گذاشته شده است. آقای ساجدی «با جمع‌آوری انواع سازهای زهی، مضرابی، زهی آرشه‌ای، کوبه‌ای، بادی، کلاویه‌دار بخش‌های موسیقی ملی و بومی و نیز سازهای مشترک بین اقوام ایرانی و ملل مختلف زمینه افتتاح موزه صدا در تبریز را فراهم کرده است.
این موزه بیش از 300 قلم اشیای مرتبط با صدا را در خود جای داده و علاوه بر اشیای فوق دارای آرشیو صوتی میباشد. آلاتی مرتبط با صدا نیز همچون کوبه‌دَرها، دارالحکومه و کاروانسراهای قدیمی و زنگوله‌هایی از دوره صفویه تاکنون در کنار اشیایی همچون رادیوهای لامپی قدیمی، دستگاه‌های نمایش، اسلاید، آپارات، دستگاه ریل، آخرین نسل تلویزیون‌های سیاه و سفید، ضبط‌صوت‌های قدیمی به نمایش گذاشته می‌شوند». این موزه در خیابان تربیت تبریز، کوچه کرباسی قرار دارد.
موزه صنایع‌دستی
در این موزه در خانه صلح‌جو تبریز «به عنوان طرح نمونه خانه ایرانی به معرض نمایش درآمده است. در این خانه از آثار زیراندازهای سنتی و عشایری منطقه، فرش، سفال و سرامیک بومی استان، صنایع‌دستی چوبی، آثار فلز، نقاشی روی چوب، رودوزی‌های سنتی و تابلوهای نقاشی استفاده شده است».
موزه عصر آهن
این سایت محوطه‌ای باستانی است که در شمال شرقی مسجد کبود واقع شده است و شامل 38 گور متعلق به دوره عصر آهن میباشد. در این موزه انواع آثار سفالی متعلق به گورها نیز به نمایش درآمده است. از این گورها جواهرات طلایی و سنگی به دست آمده که در موزه آذربایجان به نمایش گذاشته شده است و نشانگر اوج تمدن و هنر این منطقه میباشد. این سایت موزه در خیابان امام خمینی، چهارراه بهشتی، انتهای کهنه خیابان واقع شده است.
موزه علی مسیو
یکی دیگر از موزه های تبریز که به بنای تاریخی خانه علی مسیو در شهر تبریز تعلق دارد. که از تجار بنام دوره قاجار بود و همچنین از مؤسّسین حزب اجتماعیون عامیون ایران بود و در دوران مشروطه به یاری حاج‌رسول صدقیانی، حاج‌علی دواچی، با همدستی چند تن دیگر تشکیلات منضبط و سری مرکز غیبی تبریز را تأسیس کردند. این مرد بزرگ به دست روس‌های تزاری مسموم و به شهادت رسید.
امروز خانه علی مسیو به عنوان موزه علی مسیو برای بازدید عموم باز است و در آن وسایل، لوازم و تصاویر مشروطه‌خواهان در دوره قاجار به نمایش درآمده است.
این موزه در خیابان ارتش جنوبی، کوچه صدر، بن‌بست خطایی واقع شده است.
موزه فوتبال آذربایجان
این موزه که نخستین موزه تخصصی فوتبال در ایران میباشد، که به همت آقایان مهندس ایوب نیکنام لاله و دکتر فرهاد روشنی ایجاد شده است. «در این موزه تصاویر قدیمی از فوتبال تبریز و آذربایجان به همراه کاپ‌ها، مدال‌ها، پیراهن و لباس ورزشی قهرمانان آذربایجان در بازه زمانی 1300 تا 1392 به نمایش گذاشته شده است».
تمامی اسناد، تصاویر، و وسایل ورزشی موزه فوتبال آذربایجان توسط آقای ایوب نیکنام لاله جمع‌آوری و به این موزه اهدا شده است. این موزه در پارک رضوان در غرب کلانشهر تبریز واقع شده است.
موزه قاجار
یکی از مهمترین و بزرگترین موزه های تبریز بوده و این موزه در خانه قدیمی امیرنظام گروسی پیشکار مظفرالدین‌شاه در تبریز (متعلق به دوره قاجار) در دو طبقه بنا شده است. طبقه اول این موزه شامل تالارهای زیر است:
تالار سکه:
شامل سکه‌های چکشی و ماشینی از جنس طلا، نقره و مس که از دوره آقامحمدخان بنیانگذار سلسله قاجار تا دوره احمدشاه قاجار به نمایش درآمده است.
تالار بافته:
لباس‌های ترمه و پوشاک قاجاری در این تالار به همراه تصاویر به نمایش درآمده است.
تالار چینی:
در این تالار انواع بشقاب‌ها و ظروف چینی سفارشی فتحعلی‌شاه قاجار، ظل‌السلطان، ظروف اهدایی پادشاهان کشورهای خارجی به شاهان قاجار و ظروف کمیاب سفارشی تجار ایران قدیم به نمایش درآمده است.
تالار آبگینه:
ظروف شیشه‌ای متعلق به رجال دوره قاجار به نمایش درآمده است.
تالار فلزات:
شامل صنایع‌دستی فلزی متعلق به دوره قاجار.
تالار موسیقی:
در این بخش آلات موسیقی اعم از انواع تار، پیانو، صفحه‌های سنگی، گرامافون، اسناد متعلق به اقبال‌آذر (اقبال‌السلطان) به نمایش درآمده است.
تالار خاتم:
در این تالار صندلی‌ها و میزهای خاتم، صندوق‌ها و تابلوهای خاتم راجع به رجال دوره قاجار به نمایش درآمده است.
و تالارهای زیرزمین شامل:
- تالار سنگ: شامل کتیبه‌های راجع به زلزله تبریز، جلوس مظفرالدین‌شاه، سردر سنگی ادارات، سردر مدرسه‌های دوره قاجار و دیگر آثار سنگی به نمایش درآمده است.
- تالار اسلحه: سلاح‌های قدیمی و باروت‌دان‌ها از دوره صفویه تا اواخر قاجار به نمایش درآمده است.
- تالار فرامین و رجال: زیباترین فرمان‌های شاهان قاجاریه که به رجال دولتی دوره قاجار نوشته شده است.
- تالار معماری و شهرسازی: شامل نقشه‌های تاریخی دارالسلطنه تبریز میباشد.
- این موزه در ششگلان، جنب بیمارستان کودکان قرار گرفته است.
موزه قرآن و کتابت
بنای دیگری از موزه های تبریز متعلق به موزه قرآن و کتابت است که در محل مسجد صاحب‌الامر تبریز (متعلق به دوره صفویه) ایجاد شده است. در این موزه انواع نفیس‌ترین قرآن‌های تذهیب‌دار خطی، قلمدان‌ها با روکش لاکی، «آثار خوشنویسان بنام ایران مانند، میرزامحمد شفیع تبریزی، محمدحسین تبریزی، علاءالدین بیک تبریزی، درویش عبدالمجید و میرعماد حسنی، میرزاطاهر خوشنویس و… به نمایش درآمده است. از آثار شاخص این موزه میتوان به دستخط مُنتسب به امام رضا روی پوست آهو، لباس قسم منقوش به کل آیات قرآن، کوچک‌ترین قرآن خطی مطلا و کتیبه سنگی میخی اشاره کرد». این موزه در انتهای خیابان دارایی، میدان صاحب‌الامر واقع شده است.
موزه کاریکاتور و کارتون
موزه کاریکاتور در محل پیشین کتابخانه ملی تبریز (متعلق به دوره پهلوی اول) ایجاد شده است. «این موزه دارای دو گالری به نمایش 60 اثر از آثار اصل بزرگترین کارتونیست‌های مشهور جهان میباشد که آثارشان در این موزه موجود است. علاوه بر این کلکسیونی از پوسترها و کارت پستال‌ها، تمبرها و کارت ویزیت‌های کارتونی و کتاب‌های چاپ شده کارتون در تبریز را می‌توانید تماشا کنید». این موزه در قسمت شمالی باغ گلستان، خانه هنر واقع شده است.
موزه مشروطه
این موزه در خانه قدیمی حاج‌مهدی کوزه‌کنانی از فعالان مشروطه (متعلق به دوره قاجار) ایجاد گردیده است و در آن انواع تصاویر و مدارک راجع به مشروطه، تندیس‌های مشروطه‌خواهان، مهرها، وسایل شخصی سران مشروطه، روزنامه‌ها، مجلات، متعلق به دوره قاجار به نمایش درآمده است. از مهمترین آثار به نمایش درآمده در این موزه میتوان به فرش مشروطه، لوازم‌التحریر، عینک و نامه‌های متعلق به شهید ثقــۀالاسلام تبریزی و اسلحه کمری ستارخان اشاره کرد. موزه مشروطه در خیابان شهید مطهری، روبروی مسجد جامع قرار دارد.
موزه مشاغل
موزه مشاغل که یکی از جالب‌ترین موزه های تبریز میباشد به همت برادران سرابی اقدم در تبریز ایجاد شده، در این موزه انواع لوازم و وسایل مشاغل تبریز قدیم در مغازه‌های طراحی شده به سبک قدیم به نمایش درآمده است، «مانند تلگراف‌خانه، عطاری، بقالی، بنکداری، بزازی و پارچه‌فروشی، نجاری، آهنگری، دواخانه (داروخانه)، آنتیک فروشی، آسیاب، رنگرزی، مطبعه (چاپخانه)، صحافی، عکاسخانه و… اشاره کرد». این موزه در میدان صاحب‌الامر، جنب بازار تاریخی تبریز قرار دارد.
موزه محرم
موزه محرم یکی از موزه‌های مردم‌شناسی تبریز به شمار می‌رود. در محل خانه دکتر ابوالقاسم صحتی در محله راسته کوچه قرار گرفته است. قدمت ساختمان این موزه به دوره قاجاریه برمی‌گردد. «این موزه در سه طبقه بوده و 409 مترمربع وسعت دارد و در آن انواع پرچم، چراغ، علم، گهواره نذری، ابزار و نوشته‌های مربوط به سوگواری و تعزیه‌خوانی»، کاسه‌های دعا و تصاویر قدیمی عزاداری‌های تبریز قدیم و حومه به نمایش درآمده است. این محل در انتهای خیابان شهید مطهری قرار دارد.
